Bài 1. Ná»™i dung, phạm vi hoạt Ä‘á»™ng của tai mÅ©i họng và  liên quan tai mÅ©i họng vá»›i các chuyên khoa

Mục tiêu.
1. Kể được ná»™i dung phạm vi hoạt Ä‘á»™ng của chuyên ngành tai mÅ©i họng.
   2. Kể được sá»± liên quan của tai mÅ©i họng vá»›i các chuyên khoa ná»™i, ngoại, sản, nhi,...
3. Phân loại và gá»­i bệnh nhân đến Ä‘úng chuyên khoa tai mÅ©i họng.
4. Phòng bệnh và tÆ° vấn Ä‘úng má»™t số bệnh tai mÅ©i họng cho cá»™ng đồng.
1.    Äáº¡i cÆ°Æ¡ng
Tai mÅ©i họng là những hốc nằm sâu trong vùng đầu cổ. Các hốc này được bao bọc ngoài bởi xÆ°Æ¡ng nhÆ° các xoang mặt, mÅ©i, tai và xÆ°Æ¡ng chÅ©m; bởi sụn nhÆ° thanh quản, bởi cÆ¡ màng nhÆ° họng. Bên trong được lót má»™t lá»›p niêm mạc, phần lá»›n là niêm mạc trụ có lông chuyển (niêm mạc đường hô hấp) nhÆ° mÅ©i xoang, tai và các tế bào xÆ°Æ¡ng chÅ©m, trừ họng và phần tiền Ä‘ình thanh quản là lát tầng. Lá»›p niêm mạc này được chi phối bởi hệ thống mạch máu và thần kinh rất phong phú, do đặc Ä‘iểm cấu trúc nhÆ° vậy nên bệnh lý của tai mÅ©i họng là bệnh lý của hệ niêm mạc là chính. Đ• là bệnh lý của niêm mạc thì dá»… bị tái phát, nhất là ở những cÆ¡ địa dị ứng, thể tạng tân, trẻ em...
Các cÆ¡ quan tai mÅ©i họng lại thông vá»›i nhau nhÆ° các xoang thông vá»›i mÅ©i, mÅ©i họng thông vá»›i tai, xÆ°Æ¡ng chÅ©m qua vòi nhÄ© và thông vá»›i thanh quản qua Ä‘ó liên quan trá»±c tiếp vá»›i khí, phế quản, phổi.  Hạ họng nằm ở hai bên thanh quản qua Ä‘ó liên quan đến thá»±c quản và đường tiêu hoá. Bởi vậy khi khám tai mÅ©i họng cần phải khám đầy đủ, thá»±c sá»± phải tôn trọng mối liên quan này.
Tai mũi họng đảm nhận những chức năng quan trọng của cơ thể như:
•    Thở, ăn là những chức năng sống.
•    Nghe, nói, ngá»­i, nếm, phản xạ, thăng bằng... đảm bảo chức năng giao tiếp vá»›i bên ngoài, x• há»™i...
Nếu bị tổn thÆ°Æ¡ng các chức năng này sẽ bị ảnh hưởng đến đời sống, sá»± phát triển trí tuệ, tâm lý và chất lượng cuá»™c sống nói chung.
Tai mÅ©i họng là cá»­a ngõ của các cÆ¡ quan nên nó luôn luôn tiếp xúc vá»›i không khí ô nhiá»…m, thức ăn bẩn, nên dá»… bị bệnh đầu tiên, rồi từ Ä‘ó lan Ä‘i nÆ¡i khác. Vì vậy xung quanh vùng này được cấu trúc má»™t hệ thống tổ chức lympho gọi là vòng bạch huyết Waldeyer (gồm: amidan vòm của Luska, amiÄ‘an vòi (Gerlach), amiÄ‘an khẩu cái, amiÄ‘an lưỡi) (hình. 1) làm nhiệm vụ bảo vệ cÆ¡ thể, chống lại các yếu tố lạ xâm nhập vào cÆ¡ thể. Chính hệ thống này tham gia tích cá»±c vào quá trình miá»…n dịch của cÆ¡ thể con người.

Hình 1  : Vòng bạch huyết Waldeyer
2.    Phạm vi chuyên khoa:
Tai mÅ©i họng phụ trách trong nhiều lÄ©nh vá»±c nhÆ° vậy, nên phạm vi hoạt Ä‘á»™ng của chuyên ngành tai mÅ©i họng ngày càng rá»™ng r•i và càng Ä‘i sâu vào trong đời sống con người, cÅ©ng vì vậy mà bệnh lý tai mÅ©i họng ngày càng trở thành bệnh phổ biến.
 
 
2.1. Chuyên khoa tai:
Theo thống kê của tổ chức y tế thế giá»›i viêm tai giữa chiếm tá»›i 2-5% dân số. Theo tính toán Ä‘ó nÆ°á»›c ta hiện có 82 triệu dân (2004) thì ở nÆ°á»›c ta có hÆ¡n 4 triệu người viêm tai giữa. Chúng ta chÆ°a có má»™t thống kê đầy đủ về viêm tai giữa ở Việt Nam chính xác. Theo dõi, Ä‘iều trị tích cá»±c cho số người này, chúng ta ngăn chặn được 2 vấn đề lá»›n là :
•    Biến chứng : viêm màng n•o, áp xe n•o, viêm tắc tÄ©nh mạch, hoại tá»­ xÆ°Æ¡ng, xuất ngoại, liệt thần kinh VII, viêm tai trong... Hiện nay những biến chứng này ở nÆ°á»›c ta còn cao.
•    Suy giảm về thính lá»±c gây Ä‘iếc, ảnh hưởng lá»›n đến giao tiếp và phát triển trí tuệ, nhất là ở trẻ em.
2.2. Chuyên ngành tai - thần kinh (Oto - Neurology)
ở các nÆ°á»›c phát triển chuyên ngành này Ä‘• có từ hÆ¡n 100 năm nay. Có nÆ°á»›c phân khoa này thuá»™c về khoa Tai, có nÆ°á»›c xếp riêng vì nó có đặc thù riêng biệt.
Nó nghiên cứu về chức năng thăng bằng. nhiều bệnh lý tai mÅ©i họng gây chóng mặt, nhiều bệnh lý thần kinh - ná»™i khoa đều có thể gây chóng mặt.
Trong giao thông vận tải tốc Ä‘á»™ cao: tàu siêu tốc, máy bay, tàu biển, phi công vÅ© trụ... đều bị ảnh hưởng đến thăng bằng và định hÆ°á»›ng trong không gian.
Vấn đề Ä‘iều trị, tập luyện phục hồi chức năng cho người chóng mặt cÅ©ng nhÆ° rèn luyện cho người khoẻ mạnh thích nghi vá»›i Ä‘iều kiện hoạt Ä‘á»™ng đặc biệt ấy Ä‘òi hỏi phải đầu tÆ°, Ä‘ào tạo nhiều loại cán bá»™ để Ä‘áp ứng yêu cầu trên.
2.3. Chuyên ngành thính học (Audiology)
Đây là chuyên ngành đầy triển vọng, chúng ta phải tận dụng và khai thác sâu trong lÄ©nh vá»±c này vì nó Ä‘óng góp cho nhiều ngành khoa học trong y học; Thính học Ä‘óng góp phần quan trọng cho chuyên khoa tai bằng các thá»­ nghiệm Ä‘Æ¡n giản, Ä‘o sức nghe Ä‘Æ¡n âm, thính lá»±c lời, Ä‘o trên ngưỡng, Ä‘iện thân n•o, phản hồi thính giác...
Thính học ở người già, máy trợ thính, y tế lao Ä‘á»™ng tiếng ồn trong công  nghiệp nói chung, vấn đề Ä‘iếc - câm ở trẻ em...
2.4. Tai mũi họng trẻ em:
Đó là lÄ©nh vá»±c bệnh lý phức tạp, Ä‘òi hỏi phải có kiến thức chắc chắn về tai mÅ©i họng chung, những đặc Ä‘iểm riêng biệt của tai mÅ©i họng trẻ em, các bệnh bẩm sinh, di truyền, dị ứng trẻ em, địa tạng,... và những phẫu thuật dùng cho trẻ em
 
2.5. Khoa u bÆ°á»›u (Oncology)
Ung thÆ° vòm là loại ung thÆ° đứng đầu trong các loại ung thÆ° vùng đầu cổ. Ung thÆ° thanh quản và hạ họng, ung thÆ° sàng hàm, ung thÆ° tai, u quanh họng, các khối u tuyến mang tai, tuyến giáp, các khối u lành tính và ác tính khác vùng đầu, cổ; vấn đề tái tạo lại vùng đầu cổ sau cắt - bỏ ung thÆ°, nạo vét hạch, Ä‘iều trị hoá chất và tia xạ, quản lý những bệnh nhân khối u, phục hồi chức năng sau mổ khối u..., phẫu thuật thẩm mỹ, kỹ thuật mổ cho từng loại khối u...
2.6. Khoa thanh học :
Huấn luyện giọng nói, chỉnh giọng, các bệnh ảnh hưởng đến giọng nói, các loại viêm thanh quản, u lành tính dây thanh, phục hồi chức năng giọng nói, săn sóc theo dõi những bệnh nhân lao Ä‘á»™ng về giọng nói nhÆ° ca sÄ©, giáo viên, tuyên truyền và phát thanh viên.
2.7. Tai mũi họng nghề nghiệp:
Các loại lao Ä‘á»™ng có tiếng ồn, trong công nghiệp, Ä‘ô thị, chế Ä‘á»™ Ä‘á»™c hại cho người lao Ä‘á»™ng, giám định sức khoẻ...
2.8. Điện quang trong tai mũi họng
Có những tÆ° thế chụp đặc thù riêng cho tai mÅ©i họng.
2.9. Khứu giác học (Olfactology)
ở nÆ°á»›c ta chuyên ngành này chÆ°a Ä‘á»±oc phát triển và chú trọng Ä‘úng mức. nhiều ngành khoa học phát triển dá»±a vào môn này. Chúng ta phải đầu tÆ° để Ä‘ón lấy tÆ°Æ¡ng lai này.
2.10. Phản xạ trị liệu và các Ä‘iều trị lý liệu trong tai mÅ©i họng.
Đây là lÄ©nh vá»±c cần thiết cho chuyên ngành tai mÅ©i họng và có những đặc Ä‘iểm riêng của vùng này.
2.11. Cấp cứu tai mũi họng
Nó nằm trong hồi sức cấp cứu chung và mổ cấp cứu trong áp xe n•o và các biến chứng ná»™i sọ do tai, chảy máu mÅ©i, cấp cứu khó thở, Ä‘iếc Ä‘á»™t ngá»™t, chóng mặt, dị vật và biến chứng trong thá»±c quản, phù nề dị ứng cấp, chảy máu cấp vùng tai mÅ©i họng…
3.    Liên quan tai mÅ©i họng vá»›i các chuyên khoa
3.1.    Liên quan vá»›i ngoại khoa
Bản thân ngành tai mÅ©i họng được xếp vào hệ ngoại khoa. Vì vậy trong chÆ°Æ¡ng trình Ä‘ào tạo ná»™i trú bệnh viện phải có giải phẫu ứng dụng và ngoại khoa cÆ¡ bản. Tai mÅ©i họng và phẫu thuật đầu cổ (otorhino – laryngology, head and neck surgery) hiện nay được hầu hết các nÆ°á»›c trên thế giá»›i dùng. Nó giải quyết phần lá»›n mổ vùng đầu cổ nhÆ°: áp xe n•o, mổ ung thÆ° thanh quản, hạ họng, ung thÆ° sàng hàm, rò bẩm sinh vùng cổ, mặt, tai: các u vùng cổ, tuyến nÆ°á»›c bọt, tuyến giáp, chấn thÆ°Æ¡ng vùng mặt, cổ... Soi ná»™i quản để chẩn Ä‘oán khối u vùng phế quản, thá»±c quản ở trung thất. Tai mÅ©i họng cÅ©ng cần hệ ngoại khoa há»— trợ: nhÆ° mở thông dạ dày, nối thá»±c quản - ngá»±c, mở lồng ngá»±c lấy dị vật...
Bản thân người thầy thuốc tai mÅ©i họng là má»™t phẫu thuật viên thông thạo trong lÄ©nh vá»±c của mình và là người tuân thủ nghiêm ngặt các qui tắc ngoại khoa.
3.2.    Liên quan vá»›i ná»™i khoa
Tai mÅ©i họng Ä‘iều trị bệnh lý của niêm mạc, má»™t bệnh lý Ä‘iều trị bảo tồn là chính. Chính vì vậy, người thầy thuốc tai mÅ©i họng phải là má»™t bác sÄ© am hiểu về ná»™i khoa trong Ä‘iều trị, kê Ä‘Æ¡n, dược lý học và các nguyên tắc cÆ¡ bản của Ä‘iều trị ná»™i khoa, đồng thời biết được mối liên quan giữa tai mÅ©i họng đối vá»›i các lÄ©nh vá»±c ná»™i khoa.
3.2.1.    Äá»‘i vá»›i phổi, phế quản:
Viêm phế quản m•n tính do xoang, viêm d•n phế quản do viêm xoang m•n tính (há»™i chứng Mouniere Kuhn), viêm xoang, đảo ngược phủ tạng (há»™i chứng Kartagener).
Dị vật đường thở để lâu gây viêm phế quản mạn tính, áp xe phổi. Dị vật có dầu đường thở gây viêm phổi do dầu...
3.2.2.     Thuyết lò viêm (focal infection)
Những ổ viêm mạn tính (có chứa vi khuẩn) nhÆ° viêm amidan, viêm xoang, sâu răng... thông qua cÆ¡ chế kháng nguyên, kháng thể mà có tổn thÆ°Æ¡ng ở tim, ở khá»›p, ở thận gây nên thấp khá»›p cấp, viêm ná»™i tâm mạc, viêm cầu thận cấp. Những bệnh nhân này đều phải cắt amiÄ‘an, nạo xoang, sau khi Ä‘• Ä‘iều trị ổn định về bệnh để đề phòng bệnh trên tái phát. HÆ¡n nữa trong chÆ°Æ¡ng trình phòng thấp để đề phòng những biến chứng của nó không thể không giải quyết các bệnh tai mÅ©i họng nói trên.
3.2.3.     Trong viêm mÅ©i dị ứng
Phải nói viêm mÅ©i dị ứng trên cÆ¡ địa dị ứng nói chung, phải kết hợp Ä‘iều trị viêm mÅ©i dị ứng vá»›i cÆ¡ địa dị ứng, vá»›i đủ các thá»­ nghiệm dị ứng. Trái lại có những bệnh nhÆ° gai vách ngăn có thể gây hen, viêm mÅ©i nhiá»…m trùng có thể gây dị ứng nhiá»…m trùng...
Người có cÆ¡ địa dị ứng có khi chỉ ngá»­i thấy phấn hoa hoặc hÆ¡i của thuốc cÅ©ng có thể gây dị ứng ở mÅ©i hay toàn thân có khi gây ra sốc phản vệ thá»±c sá»±.
3.2.4.     Chảy máu mÅ©i trong tai mÅ©i họng
Có thể do tổn thÆ°Æ¡ng tại chá»— nhÆ°ng cÅ©ng có thể do nguyên nhân toàn thân nhÆ°: bệnh về máu, cao huyết áp, cảm cúm, suy gan, thận, sốt cao... bệnh của thành mạch máu ở họng, ở mÅ©i. Khi bệnh nhân nôn ra máu ta phải chú ý bệnh của mÅ©i họng nhÆ°ng cÅ©ng cần lÆ°u ý đến chảy máu do d•n tÄ©nh mạch thá»±c quản, chảy máu từ dạ dày lên.
3.2.5.     Ho ra máu
Ngoài nguyên máu từ phổi ra, chúng ta chú ý đến bệnh về tai mÅ©i họng : u máu ở thanh quản, viêm xoang, d•n tÄ©nh mạch Ä‘áy lưỡi - hạ họng, dị vật sống con đỉa suối ký sinh ở thanh quản có chảy máu từng đợt...
3.2.6.     Viêm, loét ở họng.
Có thể do ung thÆ° máu, bệnh mất bạch cầu Ä‘a nhân (Agranulocytose), tăng bạch cầu Ä‘Æ¡n nhân (mononucleosis - infectiouse) hoặc bệnh lý toàn thân nào Ä‘ó, thiếu vitamin C, Vitamin PP ... tất cả những bệnh này, đều phải Ä‘iều trị toàn thân. Những bệnh nấm họng, loét họng, có thể là những nhiá»…m trùng cÆ¡ há»™i của HIV/AIDS gây nên, hay những sarcome Kaposi ở miệng do siêu vi trùng...
3.2.7.    Nhức đầu.
Là má»™t nguyên nhân rá»™ng mà nó có liên quan nhiều đến tai mÅ©i họng nhÆ° viêm xoang, hoặc mắt, ná»™i  khoa, răng hàm  mặt, thần kinh... phải chụp nhiều phim má»›i chẩn Ä‘oán được.
3.2.8.     Chóng mặt.
Ngoài nguyên nhân của tai trong và thần kinh VIII ra còn liên quan nhiều đến thần kinh, ná»™i khoa nhÆ° cao huyết áp, tăng và giảm đường huyết, ná»™i tiết, bệnh về gan mật, bệnh về mắt, bệnh tuần hoàn chung...Đây là lÄ©nh vá»±c vô cùng phức tạp.
3.3.    Liên quan vá»›i nhi khoa
3.3.1.     Đối vá»›i amiÄ‘an và VA (sùi vòm: Végétation Adénoides) là viêm nhiá»…m phổ biến ở trẻ em và Ä‘óng vai trò quan trọng trong nhiá»…m khuẩn đường hô hấp trên ở trẻ em.
3.3.2.    Viêm tai - sào bào hài nhi
3.3.3.    Vấn đề Ä‘iếc - câm ở trẻ em
Đây là má»™t vấn đề rất lá»›n của cả x• há»™i. Có thể do bẩm sinh từ bé, hoặc trong quá trình Ä‘iều trị má»™t số thuốc gây Ä‘iếc cho trẻ (hay gặp là nhóm Aminozit, Salycilate, thuốc sốt rét) Ä‘• làm Ä‘iếc trẻ. Từ Ä‘iếc dẫn tá»›i câm, ảnh hưởng rất lá»›n đến sá»± phát triển về ngôn ngữ, trí tuệ của trẻ.
Dạy cho trẻ nghe được, nói được, học được để trẻ lá»›n lên tá»± làm nuôi sống mình là Ä‘iều cá»±c kỳ gian khổ của nhiều ngành nhÆ°: y tế, x• há»™i, giáo dục...

3.3.4.    Khó thở ở trẻ nhỏ
Do nhiều nguyên nhân và dá»… Ä‘Æ°a tá»›i tá»­ vong của trẻ. Việc tạo hình sứt môi - hở hàm ếch, rồi tập nói cho trẻ, các há»™i chứng phối hợp Pière Robin, bệnh tiết dịch nhầy (Mucovisidose) và nhiều há»™i chứng phối hợp khác cần phải giải quyết, há»™i chứng "trào ngược" hay gặp ở trẻ em.
3.4.    Liên quan vá»›i sản khoa.
3.4.1.    Những dị dạng không nguy hiểm.
•    Tắc cá»­a mÅ©i trÆ°á»›c hoặc sau bẩm sinh
•    Sứt môi, hở hàm ếch
•    Há»™i chứng Franchestti: dị dạng tai ngoài, teo xÆ°Æ¡ng hàm dÆ°á»›i, thiểu năng trí tuệ, mắt xếch, lưỡi to, răng lá»™n xá»™n. Những trẻ này có thể sống được đến lá»›n.
3.4.2.    Những dị dạng nguy hiểm đến tính mạng
•    Rò thá»±c quản vá»›i khí quản bẩm sinh: má»—i khi ăn sữa trào vào khí quản làm cho trẻ ho sặc sụa, tím tái, có thể ngừng thở nếu không mổ kịp thời trẻ sẽ tá»­ vong.
•    Xẻ bẩm sinh mép sau thanh quản.
•    Màng bịt gần hết thanh môn.
3.5.    Liên quan vá»›i mắt.
•    3 phía của ổ mắt là các xoang, đỉnh ổ mắt liên quan đến các tế bào sàng sau và xoang bÆ°á»›m, các viêm xoang đều ảnh hưởng đến mắt
•    U nhầy xoang sàng, trán đều ảnh hưởng đến mắt, ung thÆ° sàng hàm lan vào ổ mắt, chấn thÆ°Æ¡ng xoang phối hợp vá»›i chấn thÆ°Æ¡ng mắt...
•    Viêm tai xÆ°Æ¡ng chÅ©m trẻ em xuất ngoại thể thái dÆ°Æ¡ng mỏm tiếp liên quan tá»›i mắt (phù nề mi mắt trên)
3.6.    Liên quan vá»›i răng hàm mặt.
•    Sâu răng gây viêm xoang, u nang răng sinh hoặc u nang chân răng đều lấn vào xoang. Đau thần kinh tam thoa gây Ä‘au răng, răng lạc chá»— vào mÅ©i xoang
•    Chấn thÆ°Æ¡ng liên quan nhiều đến các xoang, khá»›p cắn lệch…
•    Há»™i chứng Costen của răng hàm mặt gây Ä‘au đầu, ù tai, chóng mặt, nghe kém (khá»›p thái dÆ°Æ¡ng - hàm)
•    Ung thÆ° sàng hàm.

3.7.    Liên quan vá»›i tâm thần.
•    Hoang tưởng mắc bệnh ung thÆ°...
•    Tăng trÆ°Æ¡ng lá»±c cÆ¡ đầu cổ sau má»™t thất bại (stress) nào Ä‘ó
•    Histeria gây mất tiếng, chóng mặt...
3.8.    Liên quan vá»›i da liá»…u
Phong, giang mai, lậu đều thể hiện ở cơ quan tai mũi họng. Eczema tai..., Pemphigus (nổi bọng ở họng)...
3.9.    Liên quan vá»›i lao và bệnh phổi.
Lao thanh quản, d•n phế quản, giả lao trong viêm xoang
3.10.     Liên quan vá»›i  vệ sinh công nghiệp.
Tiếng ồn, bụi, hÆ¡i Ä‘á»™c, ô nhiá»…m, thay đổi về áp lá»±c đều ảnh hưởng đến tai mÅ©i họng.
Kết luận : Chuyên khoa tai mÅ©i họng, hoạt Ä‘á»™ng rá»™ng r•i và liên quan vá»›i nhiều chuyên khoa trong y học mà các bác sỹ Ä‘a khoa cần phải nắm chắc.

•    Là bệnh lý niêm mạc
•    Vòng Waldeyer
•    Phạm vi chuyên khoa
•    Liên quan vá»›i các chuyên khoa khác.
Câu hỏi lượng giá.
1.    Trình bầy ná»™i dung hoạt Ä‘á»™ng của chuyên khoa tai mÅ©i họng
2.    Trình bầy mối liên quan của tai mÅ©i họng đến các chuyên khoa khác.
3.    Kể được các liên quan vá»›i ngoại khoa ở những Ä‘iểm nào.
4.    Kể ra các liên quan vá»›i ná»™i khoa.
5.    Kể ra các liên quan vá»›i nhi khoa.
6.    Kể ra các liên quan vá»›i răng hàm mặt.
7.    Kể ra các liên quan vá»›i thần kinh.
8.    Kể ra các liên quan vá»›i môi trường sống, lao Ä‘á»™ng.

Chỉnh sửa lần cuối: 13 năm trước (01:17 AM 07/03/2013)